Het versluierde autisme van Spinvis

4024285

Om met de deur in huis te vallen: ik heb weinig met songteksten. Maar al te vaak zijn het groteske simplificaties van de werkelijkheid (een gedachte die natuurlijk ook lekker zwart-wit is), zoals ik eerder al eens schreef.

Het gebeurt niet vaak, maar een enkele keer kom ik een liedje tegen waarvan niet alleen de muziek, maar ook de tekst me meteen aanspreekt. Hiervoor zijn twee aanwijsbare redenen te bedenken: enerzijds puur sentiment (waarover later meer), maar anderzijds natuurlijk gewoon steengoed en inventief tekstgebruik dat laat zien dat de werkelijkheid niet te versimpelen valt.

Wespen op de Appeltaart van Spinvis is zo’n liedje van het tweede soort dat me eeuwig bij zal blijven. Ruim acht jaar geleden voor het eerst gehoord, maar wat mij betreft nog altijd (op tekstueel gebied) een van de beste liedjes ooit gemaakt.

Samengevat beschrijft Wespen de innerlijke monoloog van een ik-persoon die in een tehuis voor geestelijk (of verstandelijk) beperkte mensen is opgenomen. Maar het is een mooie dag, de sfeer is gemoedelijk, er loopt een meisje rond. Ook de sfeer die de muziek uitdraagt is grenzeloos zonnig en positief.

De reden voor mijn waardering van Wespen is dat er in de tekst, zoals vaker het geval is bij Spinvis, ontzettend veel te halen en te ontdekken valt. Achter de zonnigheid die tekst en muziek oproepen gebeurt van alles en nog wat – maar wat dat allemaal precies is wordt volledig aan the eye of the beholder overgelaten.

Om aan te geven wat er zo ont-zet-tend sterk is aan de tekst van dit liedje haal ik er een paar dingen uit. Zoals deze:

Het wordt een hele mooie dag vandaag
De stoelen gaan naar buiten
En er hangen nieuwe slingers in de heg

In die laatste zin zit een vrij karakteristieke signifier, en wel eentje die zeer treffend is voor de geestelijke gezondheidszorg. In vrijwel àlle instituten en centra waar ik ben geweest was op dat moment een feest aan de gang: iemand was jarig, er waren (meerdaagse) themafeesten of zelfs hele carnavallen of feestweken aan de gang. (De precieze oorzaak van die overdaad moet ik schuldig blijven: zijn blijdschap en vrolijkheid misschien behapbare emoties?) De slingers hangen kortom eigenlijk altijd in de heg – ze hoeven alleen af en toe vernieuwd te worden.

Nog een voorbeeld:

Er is behoorlijk wat bezoek vandaag
Wespen op de appeltaart, de koffie komt voorbij
Ik vind het best, ik zou niet weten wie er jarig is hoera
Of hoe het nou toch verder moet met mij

Alles is gemoedelijk, de ik-persoon neemt de dingen waar die om hem heen gebeuren, en dan ineens: BAM! Die laatste zin. Als donderslag bij heldere hemel. Een klein stukje harde werkelijkheid en langere termijn (hoe verder) dringt zich ineens op, tussen alle gezelligheid door. De ik-persoon verkeert echter in een staat waarin de vraag retorisch blijft en de gedachte geen vervolg krijgt. Het fundamentele besef van tijd verdwijnt net zo snel als dat het zich opdrong in de volgende strofe: en de dag is kort /en de dag is lang.

Nee, dan dit:

Het wordt een hele mooie dag vandaag
Ik weet zeker dat ze komt
Want ze was er gisteren ook, in donkerrood

Dit geeft een inkijkje in de geestelijke gesteldheid van de ik-persoon. Pardon my French, maar die heeft alle schijn van een Autisme Spectrum Stoornis.

Geef me de 5, een Nederlandse methodiek die is ontwikkeld voor omgaan met autisme, beschrijft twee verschijnselen die hier heel duidelijk terugkeren. Ten eerste de buitensporige behoefte aan routine en structuur: Geef me de 5 beschrijft dat een autistisch kind “veiligheid [zoekt] in repeterende handelingen”. Een persoon met autisme vindt zielerust in het tellen van tegels, of in altijd dezelfde omweg afleggen naar huis, en hij/zij kan omgekeerd evenredig moeilijk overweg met een scheve tegel of een omleiding. Ook in de redenering van de ik-persoon in Wespen zit die behoefte aan routine besloten: ze was er gisteren ook, dus ze moet vandaag ook wel komen. Een andere zinsnede waar ditzelfde tot uiting komt is deze:

Ik weet nog steeds niet wie de jarige nou was
En ook niet hoe het nou verder moet met mij

Deze zinnen heb ik heel lang een zwaktebod gevonden – letterlijke herhaling van een eerdere strofe getuigt van weinig vindingrijkheid –, maar ook hierin, in de letterlijke herhaling van een stramien dat eerder al genoemd werd, kun je interpreteren als een zekere behoefte aan structuur en routine.

Een kenmerk van autisme dat hier nauw mee samenhangt is gebrekkige centrale coherentie. Meestal zijn kinderen in staat om te leren om hun wereld van de juiste betekenis te voorzien (dat is mama, dat is je knuffel), en op den duur zijn ze in staat om de omgeving als één geheel te zien. Autistische kinderen daarentegen nemen de wereld waar in wat in vaktermen puzzelstukjes wordt genoemd: hun werkelijkheid is een verzameling van losse indrukken en objecten. Ze doen aan detaildenken (wat overigens een afschuwelijk woord is): aangezien ze niet in staat zijn om hoofd- van bijzaken te onderscheiden, klampen ze zich vast aan details, bij gebrek aan overzicht over het geheel.

Eigenlijk zit het hele liedje met details doorspekt die niet noodzakelijkerwijs in dienst staan van het verhaal: ‘in donkerrood’, ‘en toen aten we Chinees’, ‘de koffie komt voorbij’. Bij nadere inspectie is het liedje eigenlijk een reeks volstrekt arbitraire, losse indrukken, die niet per se met elkaar in verband worden gebracht.

Wat Wespen tot slot zo sterk maakt is dat deze opvattingen slechts enkele van de vele mogelijke invalshoeken is die de tekst biedt. Het is een zogenaamde infinite text: iedereen is in staat zijn/haar eigen associaties bij bepaalde zinswendingen te hebben, en zelden zullen die exact hetzelfde zijn. In dit opzicht vond ik het ook jammer dat er een videoclip bij gemaakt moest worden. Hoewel dit best vakkundig en geestig was gebeurd, bleef het toch net als met de meeste boekverfilmingen: het kan eigenlijk alleen maar tegenvallen en je oorspronkelijke, ijzersterke en persoonlijke beeld voorgoed vertroebelen.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s